Od niedawna na stronę Nowego Dziennikarstwa zawitały szachy. Zdajemy sobie sprawę, że nie jest to dyscyplina znana wszystkim i z tej właśnie przyczyny powstał niniejszy tekst, którego celem jest pomoc w zrozumieniu „branżowego” słownictwa szachistów.

Chociaż w szachowym slangu występują słowa, które wcale nie muszą być obce dla kogoś, kto na szachach się nie zna, to ich znaczenie często bywa diametralnie różne od powszechnie znanego. Prawie każdy wie co znaczy „tytuł” lub „debiut”, jednakże dla szachisty słowa te mówią zupełnie inne rzeczy. Debiut to coś pojawiającego się po raz pierwszy, ale czym jest w szachach? Tak samo z tytułem. Najczęściej to film, książka lub seria ma tytuł, a jak się to ma do tytułu szachisty? I wreszcie, co wspólnego z szachami ma młodzieżowe powitanie, czyli elo? Na te i inne pytania odpowie poniższy kieszonkowy słownik pojęć szachowych.

Tempo – czas, jaki zawodnicy mają na rozegranie partii. przedstawia się je zwykle zapisem P(liczba minut)’ + (ewentualna liczba sekund dodawana po każdym posunięciu), przykładowo, zapis P90’+30”.  Oznacza, że każdy zawodnik ma na rozegranie partii 90 minut, a dodatkowo za każde posunięcie otrzymuje on 30 sekund.

Rapid – inaczej szachy szybkie. Partię szachów nazywamy rapidową, kiedy łączne tempo obu zawodników przekracza 10 minut, ale nie przekracza godziny.

Blitz – szachy błyskawiczne. Odmiana z jeszcze krótszymi tempami niż rapid. Suma czasu w blitzu nie może przekraczać 10 minut.

Debiut – początkowa faza partii, inaczej otwarcie. Nie ma sztywno określonej granicy, kiedy kończy się debiut. Jego celem jest rozwinięcie figur, zabezpieczenie własnego króla i zawiązanie planu gry. Encyklopedia Otwarć Szachowych rozrasta się praktycznie z dnia na dzień, a jej pozycje są już liczone w tysiącach.

Gambit – specyficzny rodzaj debiutu, w którym jedna ze stron tymczasowo poświęca materiał, najczęściej w postaci pionka, celem uzyskania przewagi w rozwoju figur, lub innej rekompensaty.

Symultana – Forma gry, w której jeden szachista rozgrywa kilka, lub kilkadziesiąt partii jednocześnie, każdą z innym przeciwnikiem. Symultanistą jest najczęściej szachista znacznie silniejszy od pozostałych. Wszystkie swoje partie symultanista rozgrywa kolorem białym.

System Szwajcarski – krócej szwajcar. System według którego rozgrywane są turnieje dla większej liczby zawodników. Na turniej szwajcarski składa się nieparzysta liczba rund (najczęściej 7, 9, 11 bądź 13), a zawodnicy poznają swoich rywali partia po partii. Systemem tym gra się zdecydowaną większość wszystkich turniejów, w tym m. in. MŚ i ME w blitzu i rapidzie.

System kołowy – zwany także kołówką. System turniejowy, w którym każdy z uczestników gra przeciwko każdemu jedną lub więcej partii. W tym drugim przypadku mówimy o podwójnej lub czasem nawet potrójnej kołówce, w zależności od tego ile razy szachiście spotykają się ze sobą. Podwójną kołówką jest między innymi turniej kandydatów, którego zwycięzca zyskuje prawo gry o tytuł z aktualnym mistrzem świata.

Skrzydło hetmańskie – połowa szachownicy obejmująca linie a-d. Nazwa pochodzi od hetmanów, które zaczynają partię na polach d1 (biały) i d8 (czarny).

Skrzydło królewskie – połowa szachownicy obejmująca linie e-h. Nazwa pochodzi od króli rozpoczynających partię na polach e1 i e8.

Wieżówka – najczęściej spotykany rodzaj końcówki, w której na szachownicy zostają króle, po jednej lub dwie wieże i pionki. Analogicznie nazywa się końcówki, w których zamiast wież pozostają skoczki lub gońce, wtedy możemy mówić o skoczkówkach i gońcówkach.

Tytuł – międzynarodowy, skodyfikowany przez FIDE (Międzynarodową Federację Szachową) orientacyjny wyznacznik siły zawodnika stawiany przed jego nazwiskiem. Każdy tytuł ma swoje określone warunki, które trzeba spełnić by go uzyskać. Tytułów możemy rozróżnić dziewięć, z czego po cztery męskie i żeńskie, oraz jeden szczególny. Są to, w kolejności od najwyższego:

Arcymistrz międzynarodowy (GM),
Mistrz międzynarodowy (IM),
Mistrz FIDE (FM),
Kandydat na mistrza FIDE (CM)

Arcymistrzyni międzynarodowa (WGM),
Mistrzyni międzynarodowa (WIM),
Mistrzyni FIDE (WFM),
Kandydatka na Mistrzynię FIDE (WCM)

Od lat 70. kobiety mają prawo do zdobywania tytułów męskich. Pierwszą kobietą, z męskim tytułem jest była mistrzyni świata z lat  1962-78 Gruzinka Nona Gaprindaszwili, która otrzymała tytuł arcymistrza (GM) w 1978 roku.

Istnieje również tytuł specjalny, mowa tu o honorowym arcymistrzu (HGM). Jest to tytuł równy randze arcymistrza, ale przyznawany z pewnym opóźnieniem wynikłym z różnych przyczyn. Przykładem honorowego arcymistrza jest wybitny polski szachista XX wieku, Bogdan Śliwa, który otrzymał ten tytuł w 1987 roku za osiągnięcia z lat 50. i 60.

ELO – zmienny, międzynarodowy ranking zawodniczy wyrażany w punktach liczonych od 1000. Nazwa pochodzi od nazwiska twórcy, profesora Arpada Elo. ELO jest obliczane z gry na grę, na bazie rankingu przeciwnika oraz wyniku rozegranej z nim partii. ELO jest dużo bardziej miarodajne niż tytuł, mianowicie jeśli IM z ELO 2550 mierzy się z GM z ELO 2500, to szachistą teoretycznie silniejszym jest ten pierwszy mimo, że arcymistrz to wyższy tytuł od mistrza międzynarodowego.

Najsilniejsi arcymistrzowie mogą pochwalić się ELO oscylującym wokół 2800 punktów. Od 2700 mówi się o super-arcymistrzach. W historii tylko trzech Polaków złamało granicę 2700 punktów ELO. Są to Michał Krasenkow (Najwyższy 2702), Radosław Wojtaszek (najwyższy 2750) i Jan-Krzysztof Duda (najw. 2740).

Dla klasyfikacji w rapidzie oraz bliztu ELO jest liczone odrębnie.


Autor: Hubert Jan Faron
Zdjęcie: Instagram